کیش پارسایان

فیلسوف شرق

پروفسور توشی هيكو ایزوتسو زبانشناس ، قرآن پژوه ، اسلام شناس و فیلسوف برجسته ژاپنی در چهارم مه سال 1914 م. در شهر توكيو ديده به جهان گشود. و در سال 1952 با خانم تویو ایزوتسو ازدواج کرد. وی در سال 1937 م. موفق به اخذ درجه M.A (فوق ليسانس) از دانشگاه كيو (Keio) (یکی از معتبر ترین دانشگاه های خصوصی ژاپن) واقع در شهر توكيو گرديد و در سال 1960 م. دكتراي خود را در دانشكده ادبيات در رشته زبانشناسي  (Linguistics)از وزارت آموزش و پرورش ژاپن دريافت كرد. و در همان دانشگاه کیو به تدریس زبانشناسی و فلسفه زبان پرداخت. در مورد آن که چرا پرفسور ایزوتسو رشته زبانشناسی را انتخاب كرد ، پروفسور ويليام سي چيتيك مي گويند : «يك بار از پروفسور ايزوتسو پرسيدم كه چگونه به مطالعه متون اسلامي روي آورد. او گفت كه در كودكي پدرش او را وادار كرده بود تا به كارورزي زاذن (1) بپردازد ، و اين تجربه او را از اين كار بيزار كرده بود. او به همين دليل تصميم گرفت تا به حوزه اي روي بياورد كه تا حد امكان از نگرش "ذن" نسبت به واقعيت به دور باشد و از اين رو رشته زبانشناسي را انتخاب كرد». (ایزوتسو،10،1383) وي در دوران تحصيل در دانشگاه زبان لاتين و يوناني را فرا گرفت و از ميان زبان هاي شرقي، در سن بیست سالگی ابتدا آموختن صرف و نحو عربي را در نزد خود آغاز کرد و به مطالعه متون ادبي بويژه ادبيات عرب قبل از اسلام  پرداخت. (2) و پس از آشنایی با عالمی تاتاری به نام موسي جارالله(3)به مدت دو سال در نزد او به قرائت متون و دیوان شعرای عرب اشتغال ورزيد. وی ابتدا "الكتاب" سيبويه (4) و سپس "صحيح" مسلم را نزد او خواند.  پس از آموختن زبان عربي ديري نپائيد كه به مطالعه دقيق ساختار زباني قرآن پرداخت و پس از آن به مطالعه و مفاهيم قرآن كريم علاقمند شد. در این ایام پرفسور ایزوتسو به درخواست انتشارات "ايوانامي شوتن" بزرگترين ناشر ژاپني ، قرآن كريم را در طي مدت 7 سال از سال 1951 تا 1958 م. براي نخستين بار از زبان عربي به زبان ژاپني در سه جلد ترجمه كرد. (5) این ترجمه ابتدا در سال 1958 انتشار پیدا کرد و در سال 1964-1965 با تجدید نظر، مرتبا به چاپ رسید. این ترجمه به اعتقاد تمام اسلام شناسان و قرآن پژوهان دقيق ترين ترجمه قرآن به زبان ژاپني است. پروفسور ايزوتسو در طي سالهايي كه به ترجمه قرآن اشتغال داشت، يادداشت هاي مختلفي در زمينه فلسفه و كلام اسلامي بر مي داشت كه ثمره اين يادداشتها سه کتاب ارزنده ی:(- مفهوم ايمان در كلام اسلامي. 2- ساختمان مفاهيم ديني – اخلاقي در قرآن. 3- خدا و انسان در قرآن) است.

پرفسور ايزوتسو پس اتمام تحصيلات در دانشگاه كيو در همان دانشگاه مشغول به تدريس شد و پس از تلاش مستمر علمي ، به درجه استاد ممتازی این دانشگاه نائل آمد. عشق به زبان و ذوق زبانشناسي موجب شد كه پرفسور ايزوتسو زبانهاي متعددي را فرا بگيرد که جمع آن ها بالغ بر بیست زبان قدیم و جدید جهان بود. وي انگليسي را در دوران دبيرستان فرا گرفت و در طی مدت تحصیل در دانشگاه زبان روسي را مورد مطالعه قرار داد به گونه اي كه در سن هجده سالگي زبان روسي را در سطح دانشگاهي تدريس    مي كرد. همچنین زبان های فرانسه ، آلماني ، ايتاليائي ، اسپانيائي ، يونانی باستان و لاتين را هم در طی این دوران فرا گرفت. پرفسور ایزوتسو در دوران تدریس در دانشگاه کیو با استفاده از بورس بنياد راكفِلِر در سال 1959 م. به مدت دو سال در كشور هاي لبنان و مصر به سر برد و با دانشمندان آن دیار چون "ابراهيم مدكور"، "احمد فؤاد اهواني"، "محمد كامل حسين" رمان نویس مشهور آشنا شد. و با معرفی محمد کامل حسین ، به عضويت فرهنگستان زبان عرب مصر « مجمع اللغة العربية » نائل آمد. پرفسور ایزوتسو از طريق زبان عربي علاقمند به زبان عبري شد و به غير از آن زبان چيني قديم و سانسكريت را هم فرا گرفت ( كه از اولي در مقايسه تصوف اسلامي با تائوئيسم چيني و از دومي در مقايسه پاتنجل ترجمه ابوريحان بیرونی با يوگا سوترا استفاده مي كرد ) و همچنين زماني كه در كانادا به سر می برد. نزد دانشجوي ترك خود "احمد روشن سزر" متون تركي عثماني و تركي استانبولي را مي خواند و هنگامی که  دكتر مهدی محقق در دانشگاه مك گيل مشغول به تدريس "اسرار نامه" عطار و "جامع الحكمتين" ناصر خسرو بودند پرفسور ایزوتسو با حضور در این کلاس ها زبان فارسي را فرا گرفت در این ایام دكتر محقق زبان پهلوي را به يكي از پژوهش گران بلوچي درس مي داد و پرفسور ایزوتسو در این جلسات حضور فعال داشت. در اين باره همسر ایشان (خانم تويو ايزوتسو) مي گویند: «شبی كه همسرم فرداي آن روز درس زبان پهلوي داشت ، پنج ساعت وقت خود را صرف جستن معاني لغات پهلوي مي كرد.» (محقق.83)

 پروفسور ايزوتسو به دعوت "ويلفرد كانتول اسميث" (6 ) در سال 1961 م. به منترال كانادا در دانشگاه مك گيل عظيمت كرد و به بحث و تفحص درباره كلمات كليدي قرآن و مفاهيم اخلاقي قرآني در دوره رياست "اسميث" پرداخت و همچنین تدريس متون مهم اسلامي را همچون «نجات» ابن سينا در فلسفه و «الاقتصاد في الاعتقاد» امام محمد غزالي در كلام و «فصوص الحكم» محی الدین ابن عربي در عرفان را در دوره رياست "چارلز آدامز" (7) بر عهده داشت ، در این ایام بود که وی با دكتر مهدي محقق آشنا گردید و علاقمند به تفکر شیعی و فلسفه صدرایی شد. دکتر محقق سبب این آشنایی و همکاری صمیمانه را این گونه بیان می کنند:« آشنایی من با ایزوتسو به سال 1344 بر می گردد که برای تدریس زبان فارسی در موسسه مطالعات اسلامی دانشگاه مک گیل، واقع در شهر مونترال از بلاد کانادا دعوت شده بودم. من متن اسرار نامه ی عطار را برای تدریس برگزیدم و ایشان در همان روزهای اول به صورت مستمع آزاد در درس من شرکت می کردند و من هم در چنین موقعیتی ناچار بودم که سطح درس را بالا ببرم و در بیان الفاظ به برخی از اشعار شعرای عرب و در بیان معانی به برخی از مطالب فلسفی از منظومه ی حکمت حاج ملا هادی سبزواری استشهاد جویم. وجود استاد در میان دانشجویان، گرمی بیشتری به درس من می داد. من شرح منظومه را برای فلسفه و شرح حادی عشر را برای کلام برگزیدم، و تا آن زمان دانشجویان و استادان آن دانشگاه حتی نام سبزواری و علامه حلّی را نشنیده بودند و این اصل که، فلسفه ی اسلامی با یعقوب بن اسحاق کندی آغاز شده و با ابن رشد اندلسی پایان یافته است، برای آنان خدشه ناپذیر می نمود. در کلام اسلامی هم از جوینی و غزالی و فخر رازی گامی فراتر گذاشته نمی شد. در یکی از روزهای درس فلسفه ی سبزواری، ایزوتسو پس از درس، خطاب به من گفت:" باعث تاسف است که شما چنین متفکرانی بزرگ دارید و دنیای علم از آنان بی خبر هستند! چرا کسی این کتاب را به یکی از زبان های اروپایی ترجمه نمی کند؟" من در پاسخ، همان جا کتاب شرح منظومه را به ایشان دادم و گفتم:" جاهای مختلف کتاب را مطالعه بفرمایید، اگر واقعا جلب نظرتان را کرد، مشترکا آن را ترجمه می کنیم" پس از چند روز به من گفتند" این کتاب از جالب ترین و جذاب ترین آثار فکری است که من تاکنون دیده ام"» (محقق،78،79)  

پرفسور ایزوتسو از سال 1965-1968 م. در مونترال همکاری خود را با دکتر محقق آغاز کرد و همكاري این دو با تاسيس شعبه تهران موسسه مطالعات اسلامي ادامه پیدا کرد و پرفسور ایزوتسو ابتدا به مدت دو سال مداوم و سپس هر شش ماه يكبار در سال ، طي سالهاي (1347-1353) ش. در ایران اقامت گزید ولیکن پس از اين دوران پرفسور ايزوتسو به علت اين كه تمایل داشت بیشتر در ايران باشد از دانشگاه كيو و مك گيل استعفاء كرد و با پذيرفتن شغل دائمي در انجمن شاهنشاهي فلسفه ايران (موسسه پژوهشی حكمت و فلسفه ایران) از سال 1353 تا 1357 ش. مشغول به تدريس و تحقيق شد. پروفسور ايزوتسو در این انجمن ابتدا فصوص الحكم ابن عربي را به طور كامل تدريس كردند و بعد از آن يك دوره درس اشارات و التنبیهات ابن سینا را آغاز كرد كه نيمه تمام ماند. همچنين ایشان يك دوره فلسفه چين (آسياي شرقي) را در انجمن تدريس كردند كه حدود سه سال به طول انجاميد. دكتر غلام رضا اعواني در اين باره مي گويند : «وي آنچنان تسلطي بر فلسفه چين داشت كه واقعا كم نظير بود. معلومات او دست اول بود. وقتي درباره چين صحبت مي كردند ، متون چيني را خوانده بودند. فراموش نمي كنم كه در درسي درباره فلسفه چين ، دستور داده بود سفير ژاپن دو هزار جلد كتاب چيني از چين تهيه كردند و براي ايشان آوردند.» (اعوانی،38)

پرفسور ايزوتسو در سال 1979 م. به زادگاه خود بازگشت و از طرف امپراطور ژاپن بالاترين نشان علمي این کشور را كه تا 30 سال پيش از آن به كسي اهداء نشده بود دريافت كردند. وی در زادگاهش آثار فراواني را به زبان ژاپني به رشته تحرير درآورد. از جمله این آثار می توان به کتاب تاريخ اندیشه ی اسلامي و ترجمه دو كتاب "المشاعر" ملاصدرا و "فيه ما فيه" مولوي اشاره کرد.

پرفسور ایزوتسو در سن بيست و شش سالگي كتابي به زبان ژاپني تحت عنوان "تاريخ انديشه عربي" و پس از آن كتاب ديگري در باره فلسفه و عرفان ، با تاكيد بر فلسفه نوافلاطوني و عرفان يوناني در سن سي و چهارسالگي تاليف كرد و همينطور كتابي درباره حضرت محمد (ص) به زبان ژاپني نوشت. وي نخستين كتاب خود را به زبان انگليسي تحت عنوان "زبان و سحر" در سال 1956 م. در توكيو منتشر كرد. ترجمه قرآن هم كه پيش از اين ياد شد محصول همين دوران است. او در اين مورد عنوان می کند که:«ترجمه قرآن مرتب چاپ مي شده و از اين نظر براي او بركت داشته است، چه درآمدی مستمر ، ولو مختصر براي او به ارمغان آورده است. (پورجوادي ، 48) پروفسور ايزوتسو با توجه به تسلط بر مفاهيم قرآني به مطالعه ادبيات عرب دوره جاهلي پرداخت تا كلمات كليدي و اساسي را در قرآن رديابي كند و تحول و دگرگوني هايي كه در آنها در زمان ظهور اسلام پيدا شده بود را مشخص نمايد. و با آراء و نظريات دانشمندان اسلامي درباره اين مضامين و مفاهيم آشنا گردد. محصول اين كوشش نشر كتاب «ساختار كلمات اخلاقي در قرآن» بود كه در سال 1951 م. در ژاپن منتشر شد و سپس تحت عنوان "مفاهيم اخلاقي و ديني در قرآن" در سال 1966 در مونترال تجديد چاپ گرديد. (9)

 پرفسور ايزوتسو با استفاده از سابقه مطالعات زبانشناسي خود و آگاهي كاملی كه در زمينه مباحث معني شناسي قرآن پيدا كرده بود و به سبب علاقه اي كه "پروفسور اسميث" به طرح و بحث مباحث معنا شناسي قرآني داشت محيط موسسه مطالعات اسلامي مك گيل مونترال بسيار مناسب بود كه ايزوتسو تحصيلات پيشين خود را در سلسله درسها و سخنراني هايش عرضه دارد و به تاليف

كتاب هايش نظير ( خدا و انسان در قرآن در سال 1964 م. در توكيو و مفهوم ايمان در كلام اسلامي 1965 م. توكيو ) بپردازد. او به گردآوري مطالب عرفاني از آثار ابن عربي پرداخت و نتيجه مطالعات خود را در كتاب "مفاهيم كليدي فلسفي در تصوف اسلامي" و "تائوئيسم چيني" (10) در توكيو در سال 1966-1967 م. منتشر ساخت و از طرفي با حضور در كلاس دروس عقايد شيعه كه توسط دکتر محقق تدريس مي شد ، علاقمند به حكمت متعاليه و مكتب ملاصدرا شد و با همكاري دکتر محقق متن عربي شرح منظومه حاج ملا هادي سبزواري را در بخش الهيات بالمعني الاعم تصحيح كردند و آنرا مشتركا به زبان انگليسي ترجمه كردند و يكسري مجلاتي تحت عنوان «سلسله دانش ايراني» بنيان نهادند كه در اولين شماره اين مجلات ، ترجمه شرح منظومه چاپ گرديد و در سال 1348 ش. در تهران منتشر شد. و دومي شماره ی چهارِ سلسله، در سال 1977 م./1356 ش. در نيويورك منتشر گشت. لازم به ذكر است در جلسات ترجمه سبزواري برخي از دانشجويان هم شركت داشتند. هدف بعدي در اين همكاري تصحيح و نشر كتاب "القبسات" ميرداماد و "معالم الاصول" حسن بن شهيد ثاني بود كه هر دو كتاب يكبار در مونترال كانادا مورد بازبيني قرار گرفت. در مورد "معالم الاصول" پروفسور ايزوتسو به اتفاق دكتر محقق هفته اي يكشب به خواندن برخي از كتابهاي دانشمندان غربي همچون : اي. تي. اير A. T. Ayer  و آر. ام. هير R. M. Hair و جي. ال. استين J. L. Austin  مي پرداختند تا موارد مقايسه و تطبيق را در مباحثي همچون صدق و كذب قضايا و جملات خبري و انشائي و قطع و ظن ، بررسي و پيگيري كنند و مقابله القبسات را موكول به آمدن به تهران و استفاده از نسخ خطي آن كردند. از آنجا كه دکتر مهدي محقق مدت اقامتش در كانادا سه سال بود ، ايشان مقدمات تاسيس شعبه تهران «موسسه مطالعات اسلامي» را فراهم كردند تا بدان وسيله پروفسور ايزوتسو با استفاده از مرخصي بتواند براي ادامه همكاري به ايران بيايد. پروفسور ايزوتسو با همكاري دکتر محقق موفق شدند متن الهيات عام شرح منظومه را همراه با مقدمه در شرح احوال حكيم حاج ملا هادي سبزواري ، به انضمام فرهنگ اصطلاحات فلسفي همراه با معادل انگليسي و با حواشی سبزواری و هیدجی و آملی آنرا منتشر سازند و در طي مراسمي در 16 بهمن سال 1348 ش. در محل موسسه مطالعات اسلامی كه به مناسبت يكصدمين سال وفات حاجي سبزواري بر پا شده بود و در آن جلسه بزرگاني همچون پروفسور ايزوتسو ، دکتر محقق و مرحوم استاد سيد جلال الدين آشتياني و دكتر سيد حسين نصر و... حضور داشتند درباره حكيم سبزواري و انديشه هاي فلسفي او به بحث و گفتگو پرداختند و چاپ این کتاب را عرضه کردند. ايزوتسو مقدمه اي تفصيلي بر كتاب ذكر شده به زبان انگليسي نوشت كه ترجمه فارسي آن تحت عنوان "بنياد حكمت سبزواري" بوسيله دكتر سيد جلال الدين مجتبوي ترجمه و در سال 1349 ش. در شماره 29 سلسله دانش ايراني منتشر گشت.(11) ( مرحوم منوچهر بزرگمهر هم بر اساس این مقدمه مقاله ای را تخت عنوان "مقدمه ی پرفسور ایزوتسو بر شرح منظومه" به رشته تحریر در آورد) همچنین پرفسور ایزوتسو در كتابي تحت عنوان "منطق و مباحث الفاظ" كه در سال 1353 ش. منتشر گشت ، دوازده رساله چاپ نشده در منطق را ، با همكاري دكتر محقق مورد تصحيح قرار دادند و بخش فرانسه و انگليسي آنرا هم نظارت نمودند كه در شماره 8 سلسله دانش ايراني به چاپ رسيد.

پروفسور ايزوتسو مقاله اي تحت عنوان پايه هاي نظام انديشه هاي مابعدالطبيعي در اسلام در پنجمين كنفرانس فيلسوفان شرق و غرب در دانشگاه هاوائي عرضه داشت كه در شماره 4 سلسله دانش ايراني به چاپ رسيد. ايزوتسو به اتفاق دكتر محقق و دكتر ابراهيم ديباجي و دکتر سيد علي موسوي بهبهاني متن "القبسات" ميرداماد را تصحيح كرد و مقدمه اي هم به زبان انگليسي در تحليل و بررسي حدوث دهري ميرداماد تحت عنوان : «فلسفه ميرداماد» بر آن افزود كه در سال 1356 ش. در شماره 7 سلسله دانش ايراني منتشر گرديد. (12)

 پروفسور ايزوتسو در طي دوران اقامت در ايران با دانشمندان ايراني همچون سيد محمد مشكوه ، احمد فرديد ، اميرحسين آريانپور ، سيد عبدا... انوار و شيخ عبدا.. نوراني بحثها و گفتگوها داشت. و در چند جلسه در روزهاي چهارشنبه در مدرسه عالي سپهسالار با بزرگان آن مجلس بويژه مرحوم شهيد مرتضي مطهري و شيخ محمد علي حكيم شيرازي ، درباره مباحث فلسفي و عرفاني به مذاكره و مفاوضه مي پرداخت و با برخي از روحانيون تهران از جمله مرحوم رفيعي قزويني و محمد تقي فلسفي واعظ ، ملاقات و گفتگو مي كرد. از دانشمندان خارجي كه در موسسه مطالعات اسلامي سخنراني كردند و با ايزوتسو بحث و گفتگو داشتند     مي توان از : عبدالرحمن بدوي ، محمد اركون ، فريد جبر ، ريچارد والزر ، لوي گارده ، مونتگمري وات را نام برد و چند تن از دانشجويان خارجي نيز براي استفاده از محضر

 پرفسور ايزوتسو به ايران آمدند از جمله احمد روشن سزر دانشجوي ترك و معن زياده دانشجوي لبناني و ديويد ايد دانشجوي آمريكائي از زمره آنها بودند. در طي اين سالها پروفسور ايزوتسو در درس "كفايه الاصول" آخوند خراساني كه در محل موسسه به وسيله دكتر ابوالقاسم گرجي تدريس مي شد شركت  مي جست و كوشش مي نمود كه برخي از مباحث اصول فقه را با آنچه غربيان درباره الفاظ و دلالت آن بر معاني بحث كرده اند تطبيق دهد. پس از چندي با روي كار آمدن دولت فرانسوي زبان  در ايالات كِبِك كانادا ، كمك دانشگاه مك گيل به موسسه مطالعات اسلامي قطع شد و اين مقارن بود با تاسيس انجمن شاهنشاهي فلسفه ايران (موسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران) كه از امكانات فراواني برخوردار بود و پروفسور ايزوتسو دعوت به همكاري شد. دکتر محقق در این باره می گویند:«[ایزوتسو] مایل نبود در محلی که انتساب به مقامی عالی داشته باشد کار کندو ولی عشق به اقامت در ایران، او را وادار به پذیرفتن کار در انجمن فلسفه کرد»(محقق،85) پرفسور ایزوتسو در طي همكاري هاي خود با اين انجمن مقالاتي در مجله جاويدان خرد نوشت كه از جمله مي توان به : «دو ساحت آگاهي ضمير در مذهب ذن» (13) «ضمير شاعرانه و اساطيري در مذهب شامائي و تائوئي» (14) «نفس تجلي يافته در تصوف ، تحليل روانشناسي عارفانه نجم الدين كبري» (15) اشاره كرد.

در طي دوران تدريس در انجمن او متن "فصوص الحكم" محي الدين ابن عربي را همراه با شروح عربی و فارسی آن به زبان انگلیسی تدريس مي کردند كه تدریس این کتاب از سال 1351 تا 1356 ادامه پیدا کرد در این جلسات افرادي چون دكتر غلامرضا اعواني، دكتر نصر الله پورجوادي ، دكتر ويليام سی چيتيك و دكتر عباس صدري و جمعي از علاقمندان شركت داشتند.

دکتر بهاء الدین خرمشاهی در این باره می گویند«بعضی از صاحبنظران بر آنند که در هیچ زبانی، شرحی به این روشنی و روشنگری در معرفی مکتب و اصول آرا و نظریه های عرفانی-حکمی ابن عربی نوشته نشده است» (خرمشاهی،61و62) پروفسور ايزوتسو در كنگره بين المللي فلسفي كه در تهران و مشهد در نيمه شهريور 1354 ش. كه به وسيله انجمن حكمت و فلسفه برگزار شد كه در آن فيلسوفان بزرگ جهان شركت داشتند فعاليت چشمگيري داشت و در همين ایام در طي مراسمي مجلل ، او و پروفسور هانري كربن از دانشگاه تهران دكتراي افتخاري دريافت كردند. در این ایام پرفسور ايزوتسو در جشن نامه هانري كربن مقاله اي با نام «مفهوم خلق مدام در عرفان اسلامي و مذهب ذن بودائي» تقديم داشت. (16)

پرفسورايزوتسو در طي اقامت در تهران در تابستان ها در كنفرانس اورانوس در «اسكونا» سوئيس شركت مي جست و مقالاتي مانند «مباني مفهوم در فلسفه بودائي» (اوت 1969 م.) و «معني و بي معني در فلسفه بودائي» (اوت 1970 م.) و گاهي نيز مقالاتي را تحرير و براي مجلات فلسفي معتبر ارسال می داشت. از جمله ، «تصوف و مسئله زبانشناختي تشكيك در انديشه عين القضاه همداني» (مجمع فلسفي جلد 41 ، 1972 م.)

وي درسال آخر اقامت در تهران در آپارتماني در ابتداي خيابان فلسطين شمالي روبروي وزارت اطلاعات آن وقت و دانشگاه آزاد فعلي اقامت داشت و در گير و دار انقلاب به جهت اداري بودن ساختمان، آب و برق آن قطع شده و ساكنان آن كه اغلب اداري بودند آنجا را ترك كرده بودند. در اين زمان به پيشنهاد دکتر محقق منزل را رها كرده و فقط با دو چمدان براي مدت ده روز در منزل ايشان اقامت گزيدند. و با نخستين پرواز پس از افتتاح فرودگاه مهرآباد ( با هواپيمايي كه از يونان به ايران آمد بود ) پیش از انقلاب ، ایران را برای همیشه ترك گفت و پس از 22 بهمن 57 ش. تلگرافي حاكي از تبريك براي انقلاب و تشكر از اقامت ده روزه در منزل دكتر محقق براي ايشان ارسال داشت.

پرفسور ايزوتسو عشق و علاقه فراواني به ايران پيدا كرده بود و هميشه از اينكه موسسه مطالعات اسلامي از منابع مالي برخوردار نيست اظهار تاسف مي كرد. زيرا او مجبور شده بود  ناچارا به انجمن شاهنشاهي فلسفه (پژوهشكده حكمت و فلسفه) رو آورد. ولي عشق به اقامت در ايران ، او را وادار به پذيرفتن كار در انجمن فلسفه كرد. و از اينكه برخي فيلسوفان در سطح بين المللي با طعنه از او به عنوان فيلسوف درباري ياد مي كردند عميقا رنج مي برد و آخرين باري كه ايران را ترك كرد ، شعري را از "احوص"  شاعر عرب به زبان عربي اظهار داشت و اندوه و تاثر خود را از ترك ايران بيان كرد. مضمون فارسي آن شعر چنين است.

                    اي خانه دوست ، گر شدم از تو برون

                                               با چشم پر از اشك و دلي پر از خون

                      سوگند به خاك درت اي خانه مهر

                                            تن بردم و دل نهادم اينجا به درون

پروفسور ايزوتسو پس از بازگشت به ژاپن در منزل خود واقع در كاماكورا از نواحي توكيو اقامت گزيد و در كتابخانه خود (17) كه شامل مجموعه نفيسي از كتابهاي فلسفي و  عرفاني و اصول فقه بود به تحقيق و تتبع و تاليف كتاب و تحرير برخي از مقالات براي دائره المعارف ها مشغول گشت. از مهمترين كتابهاي او در اين دوره مي توان به : 1- فرهنگ اسلامي ، چاپ 1982 م.     2- آگاهي و ماهيات ، توكيو 1983 م. 3- تلاوت قرآن ، توكيو 1983 م. و يكسري مقالات مانند مقاله ابن عربي در دائره المعارف دين به سرپرستي و سر ويراستاري مير چاد الياده ، جلد ششم ، ص 552-557. و مقاله اشراقيه در همان دايره المعارف ، جلد هفتم ، ص 296-301.

ايزوتسو خود تصريح مي كند : «وقتي بعد از انقلاب ايران به ژاپن رفتم ، فعاليت جديدي را آغاز كردم. من سعي كردم با جديت درباره اسلام تحقيق كنم و حاصل تحقيقات خود را به جاي اينكه به انگليسي بنويسم ، به ژاپني بنويسم. كوشيدم تا اهميت فلسفه اسلامي را در متن فلسفه شرقي (و به طور كلي فلسفه هاي هندي) نشان دهم و البته آن را از لحاظ فلسفه جديد در نظر بگيرم. سعي من اين بود كه منشا تفكر اسلامي را در تصوف و عرفان به عنوان اساس ساختمان فكري در اسلام معرفي كنم. شهود وجود نقطه اي است كه فلسفه اسلامي از آن آغاز مي شود و بهترين نمونه در اين مورد عرفان ابن عربي است. من بعد از انقلاب اسلامي ايران يك سلسله سخنراني در ژاپن در اين باره ايراد و مجموع آنها را به صورت كتابي چاپ كردم با عنوان منشا فلسفه اسلامي ، و بيست هزار نسخه از آن به فروش رفت. دومين كتاب من به زبان ژاپني كتابي بود به نام عمق فرهنگ اسلامي. اين كتاب برنده جايزه شد و اين به دليل پرفروش بودن كتاب و توجه خاص مردم به اسلام بود. كتاب سومي كه نوشتم تولد اسلام نام داشت. اين كتاب عام المنفعه در باره پيدايش اسلام و چگونگي رشد و گسترش آن است و اينكه چطور به صورت يكي از دينهاي جهاني درآمد. و بالاخره چهارمين كتابي كه منتشر كردم تاريخ تفكر اسلامي بود. علاوه بر تاليف كتابهاي فوق ، مشاعر ملاصدرا و فيه ما فيه مولوي را هم به ژاپني ترجمه و چاپ كردم». (پورجوادي. 55و56).

 دكتر محقق در سال 1369 ش. به دعوت دانشگاه توكيو در كنفرانس «تمدن شهري و شهرنشيني در اسلام» شركت كردند در اين زمان با پروفسور ايزوتسو تماس گرفتند و از ايشان دعوت كردند كه دوباره به ايران بازگردند ايشان با صداي ناتوان و ضعيف خود گفتند : «من همين امروز از بيمارستان به خانه برگشته ام و پزشكان مرا از هرگونه حركت و مسافرت منع كرده اند ، گوئي مقدر چنين است كه من ديگر به مطلوب و معشوق خود ، ايران نرسم.» (محقق ، 21).

پرفسور ايزوتسو شهرت بين المللي داشت و شايد در ميان اسلام شناسان معاصر يگانه فردي بود كه از مذاهب مسيحي و يهودي و هندوئي و بودائي و مكتب هاي گوناگون فلسفي معاصر اطلاع و در فن مقايسه و تطبيق استادي و تبحر داشت. از اين رو بسياري از مجامع علمي بين المللي او را به عضويت پذيرفته بودند و از او همه جا با احترام و تجليل ياد مي شد ، از جمله این موسسات    می توان به : موسسه بين المللي فلسفه ، پاريس – فرانسه ، مجمع بين المللي مطالعات فلسفي ، لون – بلژيك ، مجمع كانادائي مطالعات تاريخ و فلسفه علوم ، مونترال – كانادا ، فرهنگستان زبان عرب ، قاهره – مصر (مجمع اللغة العربية) اشاره کرد همچنین وی از سال 1967 مدرس کرسی ارانوس در سوئیس بود ولي به طور قطع مي توان گفت كه تاثير و نفوذ انديشه هاي علمي پرفسورايزوتسو در هيچ جا به اندازه ايران نبوده است و آثار او تا كنون به هيچ زباني به اندازه آنچه در زبان فارسي ترجمه شده، ترجمه نگرديده است. از اين جهت مناسب است كه در اين گفتار به برخی از آثار پرفسور ايزوتسو که در ايران به زبان فارسي ترجمه شده پرداخته شود :

1-  بنياد حكمت سبزواري يا تحليلي تازه از فلسفه حاج ملا هادي سبزواري : ترجمه دكتر سيد جلال الدين مجتبوي و پيشگفتار از دكتر مهدي محقق ، انتشارات موسسه مطالعات اسلامي دانشگاه مك گيل شعبه تهران (سلسله دانش ايراني ، شماره 29) ، تهران 1360 ش. این کتاب بعدها توسط انتشارات دانشگاه تهران به چاپ رسید.

2-  ساختمان معنايي مفاهيم اخلاقي – ديني در قرآن ، ترجمه دكتر فريدون بدره اي ، تهران ، انتشارات قلم 1360 ش. اين كتاب صورتي ديگر از كتابي است كه پيش از اين پرفسور ايزوتسو آن را تحت عنوان : ساختار كلمات اخلاقي در قرآن در سال 1959 م. در ژاپن منتشر ساخت.

3-  خدا و انسان در قرآن ، ترجمه احمد آرام ، شركت سهامي انتشار ، 1361 ش. اين كتاب مبتني بر سخنراني هايي است كه پرفسور ايزوتسو در بهار سال 1962 م. در دانشگاه مك گيل كانادا ايراد كرده است. او در اين كتاب بسياري از واژه هاي قرآني مانند وعد و وعيد و تقوي و وحي و كفر را در ادب جاهلي مورد بررسي قرار داده و سپس تحول معاني آنها در دوره اسلام بيان داشته است. دكتر نصرالله پور جوادي كه كتاب را در نشر دانش ، سال دوم ، شماره ششم ، مهر و آبان 1361 ش. معرفي كرده نيز ، درباره آن مي گويند كه «اين كتاب از هرگونه غرض ورزي مبراست و جاي آن دارد كه قرآن شناسان ما آراء اين محقق بزرگ را با دقت بررسي كنند». (محقق - 26 )

4-  صوفيسم و تائوئيسم ، ترجمه محمد جواد گوهري ، انتشارات روزنه ، تهران 1378ش. پرفسور ايزوتسو اين كتاب را زماني كه در موسسه مطالعات اسلامي دانشگاه مك گيل تدريس  مي كرد تحت عنوان : يك مطالعه تطبيقي درباره مفاهيم فلسفي در تصوف ابن عربي و تائوئيسم لائوتسه – چوانگ تزو به رشته تحرير درآورد كه به وسيله موسسه مطالعات فرهنگي و زبانشناسي دانشگاه كيو ژاپن در سال 1966-1967 م. به چاپ رسيد و در سال 1978 م. تجديد چاپ شد. چنانكه خود او گويد غرض اصلي اين اثر ، كوشش براي تطبيق ساختاري ميان جهان بيني تصوف به نمايندگي ابن عربي و جهان بيني تائوئيسم به نمايندگي از لائوتسه و چوانگ تزو است.

5-  مفهوم ايمان در كلام اسلامي ، ترجمه زهرا پور سينا ، انتشارات سروش ، تهران 1378 ش. اين كتاب مبتني بر مطالبي است كه ايزوتسو در درس كلام اسلامي كه در سال 1964 م.  در موسسه مطالعات اسلامي دانشگاه مك گيل كانادا تشكيل شده بود ارائه كرده است. ايزوتسو معتقد است كه ايمان از مهمترين مفهوم هاي كلام اسلامي است كه بيش از هر موضوع ديگر مورد بحث ميان مسلمانان بوده است.

6-  خلق مدام در عرفان اسلامي و آئين بودائي ذن ، ترجمه و موخره شيوا كاوياني ، شركت انتشارات علمي فرهنگي ، تهران 1364 ش. موضوع اصلي اين گفتار بررسي ساخت مفهوم «خلق مدام» است كه نزد متفكرين صوفي درباره تاويل قرآني «خلق جديد» در آيه شريفه : "بل هم في لبس من خلق جديد" بسط يافته است.  هر چند اين تعبير ناظر به رستاخيز كالبدها در روز جزا است. ولي در عرفان مورد تاويل باطني قرار گرفته كه حكايت از تجربه عرفاني يا آگاهي عرفاني دارد. پرفسور ايزوتسو نظير آن را در يكي از برجسته ترين نماينده آئين ذن – بودائي ، دوگن Dogen zen ji (1200-1253م) يافته است. او در زمان اقامت خود در تهران ، در دانشكده ادبيات و علوم انساني دانشگاه تهران در باره «خلق جديد» ايراد سخنراني كرد كه به وسيله دکتر بهرام جمال پور ترجمه و در كتاب همائي نامه به كوشش دكتر مهدي محقق در سال 1352 ش. در تهران چاپ و منتشر گرديد.

گذشته از كتابهاي ياد شده ، مقالاتي متفرق از پرفسور ايزوتسو به زبان فارسي ترجمه شده كه از ميان آنها مي توان از مقالات زير نام برد :

1-  ساختمان اساسي تفكر فلسفي در اسلام ، ترجمه دکتر غلامرضا اعواني ، مجله معارف اسلامي ، شماره 12 ، فروردين 1350 ش. اين گفتار متن سخنراني است كه پرفسور ايزوتسو در پنجمين كنفرانس فيلسوفان شرق و غرب در سال 1969 م. در دانشگاه هاوائي ايراد كرده است.

2-  زندگي و انديشه ابن عربي ، ترجمه همايون همتي ، مجله كيهان فرهنگي ، سال دهم ، شماره 1 ، فروردين 1372 ش. اين گفتار ترجمه مقاله اي است كه پرفسور ايزوتسو تحت عنوان  «ابن العربي» نوشته و در دائره المعارف دين ، ويراسته ميرچا الياده ، جلد 6 به چاپ رسيده است.

3-  انديشه اشراقي ، ترجمه همايون همتي ، مجله كيهان فرهنگي ، شماره 12 ، سال دهم ، اسفند 1372 ش. اين گفتار ترجمه مقاله اي است كه پرفسور ايزوتسو تحت عنوان «اشراقيه» نگاشته و در دايره المعارف دين به چاپ رسيده است.

سر انجام پرفسور توشی هیکو ايزوتسو در هفدهم دي ماه 1371 ش. مطابق با سيزدهم رجب 1413 ق. و هفتم ژانويه 1993 م. در شهر كاماكورا محل اقامت خود در ژاپن پس از عمری پر بار و تلاشی مستمر در سن هفتاد و نه سالگي ديده از جهان فروبست. روحش شاد.

یادداشت ها

1- زاذن : "زا" در ژاپني يعني "نشستن" و "ذن" يعني "مراقبه" يا "تفكر و عبادت". بنابراين زاذن يعني مراقبه نشسته كه مرادف اين واژه در سانسكريت "ديانا" مي باشد. اين روش ابتدا در هند شكل گرفته و سپس به سراسر شرق رفته است. اين در حقيقت يك جور نشستن براي انجام مديتيشن است كه به آن حالت نيلوفر هم مي گويند.

2- ثمره این مطالعات را به وضوح می توان در كتاب خدا و انسان در قرآن مشاهده کرد.

3- موسي جارلله در سال 1878 م. / 1295 ق. در روستوف دون روسيه متولد شد. زبان عربي را به خوبي فرا گرفت و در علوم اسلامي تبحر يافت و به امامت جامع كبير پطروگراد رسيد. سه سال مجاور كعبه بود و در بازگشت به وطن مطبعه اي در پطروگراد داير كرد و آثاري به زبانهاي عربي ، فارسي ، تاتاري ، تركي و روسي منتشر كرد. پس از انقلاب مورد غضب حكومت شوروي قرار گرفت و مطبعه اش مصادره شد و خود به زندان افتاد. در سال 1930 مجبور به مهاجرت شد و به تركستان و چين و ژاپن سفر كرد و بعد به ايران ، عراق ، مصر ، هند ، تركيه و كشورهاي عربي. سرانجام در سال 1949 در قاهره بر اثر بيماري در گذشت. پروفسور ايزوتسو همواره با احترام فراوان از اين پناهنده ترك كه اتاقش آن قدر كوچك بود كه پايش در آن ، جا نمي شد و براي امرار معاش يك يك دندانهاي طلايش را مي فروخت ، صحبت مي كرد. (برگرفته از ترجمه کتاب مفهوم ایمان در کلام اسلامی به نقل از مجله كيان ، سال دوم ، آذر – اسفند 71 ، شماره 10 ، ص 62).

4- «الكتاب» مشهورترين كتاب نحوی به زبان عربي است.

5- ترجمه هاي قرآن تا پيش از زمان ايزوتسو همگي از زبان های غربی بوده است.

6-  رئيس قسمت اسلام شناسي دانشگاه مك گيل كانادا.

7- چارلز آدامز 1883 - 1948 م. خاورشناس و اسلام شناس . صاحب مفصلترين پژوهش درباره شيخ محمد عبده و حركت نوگرايانه او در زمينه اصلاحات ديني. متولد پنسيلوانيا ايالات متحده.

8- اين كتاب توسط دکتر فريدون بدره اي ترجمه شده است.

9- اين كتاب توسط دکتر محمد جواد گوهري به فارسي ترجمه شده است.

10- اين كتاب با مقدمه آقاي دكتر مهدي محقق توسط انتشارات دانشگاه تهران منتشر شده است.

11- اين مقدمه توسط دكتر بهاء الدين خرمشاهي به زبان فارسي ترجمه و در كتاب "شيعه در حديث ديگران" زير نظر دكتر محقق در سال 1361 ش. منتشر شد و در چاپهاي بعدي كتاب القبسات اضافه شده است.

12- مجله جاويدان خرد ، سال دوم ، شماره اول ، بهار 1355ش.

13- مجله جاويدان خرد ، سال دوم ، شماره دوم ، پاييز 1355 ش.

14- مجله جاويدان خرد ، سال چهارم ، شماره اول ، 1357ش.

15- اين مقاله توسط خانم شيوا كاوياني به فارسي ترجمه و به چاپ رسيده است.

17- لازم به ذكر است در حال حاضر تمام كتابخانه او در دانشگاه كيوتو ژاپن نگهداري مي شود و قرار است به يكي از بهترين كتابخانه هاي اسلام شناسي در ژاپن تبديل شود.